Dilimizde fiiller ‡ekimli hƒlde kullanlr. ˜kinci tekil Ÿahs emir ‡ekimi hari‡ btn fiiller ‡ekim eki alarak kullanlr.
Fiil ‡ekim ekleri, fiil k”k veya g”vdelerine eklenerek, fiillerin zamann, yaplŸ Ÿeklini ve Ÿahsn belirtirler.
Dilimizdeki fiil ‡ekim eklerini Ÿu Ÿekilde snflandrabiliriz:
1-Zaman ve Ÿekil ekleri (haber ve dilek kipleri)
2-žahs ekleri
3-Soru eki
4-Ek-fiil
žimdi bunlar tek tek inceleyelim.
1. ZAMAN ve žEK˜L EKLER˜
a. HABER K˜P EKLER˜
Dilimizde ‡ temel zaman vardr: Ge‡miŸ zaman žimdiki zaman Gelecek zaman.
Ama btn zamanlar i‡eren tasnif Ÿudur:
1-Ge‡miŸ zaman (Bilinen ge‡miŸ zaman ve ”§renilen ge‡miŸ zaman)
2-žimdiki zaman
3-Gelecek zaman
ve bunlarn hepsini kapsayan
4-GeniŸ zaman
Fiilde anlatlan iŸin, klŸn, oluŸun, hareketin, durumun ba§l bulundu§u zamana fiilin zaman denir. Haber kiplerinde de fiilin zaman bildirilir. Yalnz aŸa§da ele alnacak olan zaman ekleri bazen kendi zamanlarn belirtmeyebilirler; ‡ekim eki olmaktan ‡kabilirler veya anlam kaymas sonucu baŸka bir zaman belirtebilirler:
hnkƒrbe§endi, ge‡miŸ (zaman), gelecek (zaman), okur yazar... (yapm eki g”revinde)
Bir gn Hoca pazara ‡kar. (‡kmŸ)... (anlam kaymas)
Bu alt zaman ifade eden ekler Ÿunlardr:
1. Bilinen Ge‡miŸ Zaman Eki: "-d/-di/-du/-d" "-t/-ti/-tu/-t"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek g”rlen/Ÿahit olunan ve bilinen ge‡miŸe ait bir iŸin vb. anlatlmasn/hikƒye edilmesini/haber verilmesini sa§lar:
Geldim, okumadn, yrd, koŸtuk, s”ylediniz, a§ladlar...
Di§er g”revleri:
˜kilemeler kurar:Oldu bittiye getirdiler.
Zaman bildirme iŸlevini yitirip yapm eki olarak kullanlabilir; sfat ve isim olarak kullanlan kelimeler tretir:
Mirasyedi (adam), Ÿpsevdi, klbast, imambayld, gecekondu, kaptka‡t...
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek g”rlmeyen/Ÿahit olunmayan ve bilinmeyen ge‡miŸe ait, baŸkasndan duyulan bir iŸin vb. anlatlmasn/nakledilmesini sa§lar:
UyumuŸum, konuŸmuŸsun, sevmemiŸ, durmuŸuz, bilememiŸsiniz, almŸlar...
Di§er g”revleri:
Farz etme anlam katar:
"€ay i‡en var m?", diyorlar. Ben de "evet, ben bir ‡ay tiryakisiyim." diyormuŸum.
Sonradan fark etme anlam katar; baŸkasndan duyma s”z konusu olmaz:
Dn ‡ok yorulmuŸum.
TeŸekkr ederim, yemek gzel olmuŸ.
Anlam kaymas sonucu -yor eki yerine de kullanlmakta:
Nasl bir Ÿey aramŸtnz?
Zaman anlamn yitirip yapm eki (sfat-fiil eki) olarak kullanlabilir; sfat-fiiller tretir; bu sfat-filler sfat olarak kullanldklar gibi isimleŸebilirler de:
BaŸlamŸ iŸ, verilmiŸ sadaka
ge‡miŸ (zaman), ermiŸ (adam)...
3. žimdiki Zaman Eki: -yor
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek hƒlen yaplmakta olan bir iŸin vb. anlatlmasn/bildirilmesini sa§lar:
Zil ‡alyor.
™§renciler teneffse ‡kyor.
Dnya d”nyor, zaman ge‡iyor, insanlk geliŸiyor, ama Trkiye...
4. Gelecek Zaman Eki: "-acak/ecek"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek daha sonra yaplacak olan bir iŸin vb. bildirilmesini sa§lar:
Oraya gidece§im ve onu g”rece§im.
Bilmez ki giden sevgililer d”nmeyecekler.
™mrm b”yle esrarl ge‡ecek ses vermeden.
Zaman anlamn kaybedip yapm eki olarak da kullanlr; sfat-filler yapar; bu sfat-fiiller isimleŸebilir:
Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsn?
Buralar yaŸanlacak yerler de§il.
Gelece§ini garantiye almalsn.
Alacakl gibi duruyorsun.
So§uk i‡ecekler satlr m burada?
Yakacaklar yazdan hazrlamal.
5. GeniŸ Zaman Eki: "-r" ; "-ar/-er"; "-r/-ir/-ur/-r"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek s”z konusu olan iŸin vb. ge‡miŸ, Ÿimdiki ve gelecek zamanlarn tmne ait oldu§unun, yani her zaman tekrarland§nn bildirilmesini sa§lar:
Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
A§larm, a§latamam; hissederim, s”yleyemem
YaŸ otuz beŸ! yolun yars eder.
Hi‡ yolcusu yokmuŸ gibi sessizce alr yol;
Sallanmaz o kalkŸta ne mendil ne de bir kol.
Her duvar, her kovukta Ÿimdi niye
Bir byk g”z niyaz eder, a§lar
"Bitsin artk bu gizli Ÿphe!" diye?
Bu ek zaman anlamn yitirip yapm eki olarak da kullanlarak sfat-fiiller yapar; bu sfat-fiiller de isimleŸebilir:
Benzer sorular daha ”nce cevaplamŸtm.
Seninki ‡ekilir dert de§il.
Okur yazar oran srekli artyor.
Uyurgezer, u‡aksavar, yanard”ner, benzerleri...
GeniŸ zamann olumsuz ‡ekiminde bu ekin kullanm biraz izah gerektirir. Baz Ÿahslarda olumsuzluk ekinden sonra geniŸ zaman eki gelmezken bazlarnda da "z" olarak kullanlr:
Gel-i-r-im>gel-me-m ek yok
Gel-i-r-sin>gel-me-z-sin z
Gel-i-r>gel-me-z z
Gel-i-r-iz>gel-me-y-iz ek yok
Gel-i-r-siniz>gel-me-z-siniz z
Gel-i-r-ler>gel-me-z-ler z
Hi‡ yolcusu yokmuŸ gibi sessizce alr yol;
Sallanmaz o kalkŸta ne mendil ne de bir kol.
b. D˜LEK K˜P EKLER˜
Dilek kipleri, iŸ, oluŸu, klŸ, durumu ve hareketi zamana ba§l olmadan, tasar ve dilekle ilgili olarak bildiren kiplerdir.
Dilek kipleri d”rde ayrlr:1-Dilek-Ÿart kipi 2-˜stek kipi 3-Gereklilik kipi 4-Emir kipi
Bu kiplere ait ekler Ÿunlardr:
1. Dilek-Ÿart kipi eki: "-sa/-se"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek s”z konusu olan iŸin dile§e ve Ÿarta ba§l oldu§unun bildirilmesini sa§lar:
A§larsa anam a§lar
˜sterse, veririz.
Olursa bir Ÿikƒyet ”lmden olsun.
D”nersem kahpeyim millet yolunda bir azŒmetten
Ruhumun vahyini duysam da ge‡irsem taŸna
Uzanrken gece mehtab getirsem yanna
Bu son fasldr ey ”mrm, nasl ge‡ersen ge‡!
2. ˜stek kip eki: "-a/-e"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek istek anlam katar.
Bana sor sevgili kaari, sana ben s”yleyeyim
Sonra bir yer bulup oturdum. Hadi bir sigara i‡eyim dedim
Bunu b”yle bilesiniz.
Nereye dikilmek istersen
S”yle seni oraya dikeyim!
3. Gereklilik eki: "-mal-meli"
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek iŸin olmas gerekti§i anlamn katar:
Gl tenli, kor dudakl, k”mr g”zl, srmeli...
žeytan diyor ki sarmal, yz kere ”pmeli..
Ya Ÿevk i‡inde harap ol, ya aŸk i‡inde g”nl!
Ya lƒle a‡maldr g”§smzde yahut gl.
Hepsinin stne sevda s”zleri s”ylemeliyim
4. Emir kipi eki: -s˜n, -˜n(˜z), -s˜nlEr
Fiil k”k veya g”vdesine gelerek ikinci ve onlarn aracl§yla da ‡nc Ÿahslara emir verilmesini sa§lar.
Birinci Ÿahslarn emir ‡ekimi olmad§ gibi ikinci tekil Ÿahsn da ‡ekimi oldu§u hƒlde eki yoktur:
A§la a§la Sakarya!
Ey vuslat! O aŸklar efsununa ram et!
Ey tatl ve ulvi gece! Yllarca devam et!
Bu yazy acele yazsnlar!
Aln, bunlar da okuyun!
2. žAHIS EKLER˜
žahs ekleri, fiili Ÿahsa ba§layan; fiildeki iŸi, klŸ, hareketi yapan; oluŸa ve duruma sahip olan bildiren eklerdir.
žahs eklerinin tekil ve ‡o§ul Ÿekilleri vardr.
Kiplere g”re Ÿahs ekleri de§iŸiklik g”sterir; fiil k”k veya g”vdesinin nlyle veya nszle bitiŸine g”re iki ‡eŸit Ÿahs eki vardr:
1. žimdiki, gelecek, geniŸ ve -miŸ'li ge‡miŸ zamanlarla gereklilik ve dilek kiplerinde kullanlan kiŸi ekleri:
-˜m, -s˜n, ---, -˜z, -s˜n˜z, -lEr
bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler
geliyor-um, alacak-snz, olmuŸ-lar, bilmeliy-iz, gide-sin
2. -di'li ge‡miŸ zamanla dilek-Ÿart kipinde kullanlan kiŸi ekleri:
-m, -n, ---, -k, -n˜z, -lEr
ald-m, ald-n, ald, ald-k, ald-nz, ald-lar
alsa-m, alsa-n, alsa, alsa-k, alsa-nz, alsa-lar
Emir ‡ekimi de ayr eklerle yaplr:git-sin, gid-in(iz), git-sinler
